بخش خصوصی؛ حلقه مفقوده در توسعه رابطه تجاری ایران و روسیه

به گزارش اسرار، ولی کالجی، عضو شورای علمی موسسه ایران و اوراسیا (ایراس)، در نشست «چشم‌انداز روابط تجاری ایران و روسیه در پرتو معاهده مشارکت جامع راهبردی و موافقتنامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا» که روز چهارشنبه (۲۴ بهمن) در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار شد، با طرح پرسش هایی درباره سطح رابطه تجاری ایران و روسیه گفت: یکی از کلیدی ترین پرسش ها این است که وضعیت روسیه در بین شرکای تجاری ایران کجا است؟ طبق آخرین آماری که گمرک ایران در آبان ماه ارائه داده، ایران با ۱۷۸ کشور روابط تجاری دارد؛ اما ۸۰% روابط تجاری ما با ۱۰ کشور است که در اثر فشارهای تحریمی و مسائل دیگری که برای ما پیش آمده، این سبد، تنوع لازم را ندارد. این ۱۰ کشور عبارتند از چین، امارات متحده عربی، ترکیه، عراق، هند، پاکستان، افغانستان، روسیه، آلمان و قزاقستان، لذا روسیه جزو ۱۰ کشوری است که ۸۰% تجارت خارجی ما را دربر می گیرد.وی با اشاره به اینکه باید وضعیت تجارت خارجی کشور را از این حالت خارج کنیم، افزود: در حال حاضر این نگرانی وجود دارد که بعد از بازگشت سیاست فشار حداکثری دونالد ترامپ، تعداد این کشورها از ده مورد هم کمتر شود و این یکی از مهمترین چالش‌های تجارت خارجی ما است. حجم کل صادرات ایران طبق آمار آبان ماه، ۳۸ میلیارد و ۳۲ میلیون دلار و واردات ما هم در این مدت ۴۵ میلیارد و ۱۲۷ میلیون دلار بوده است؛ در واقع تا آبان ماه نزدیک به شش میلیارد دلار کسری تجاری داشتیم. در همین مقطع صادرات ما به روسیه ۴۹۴ میلیون دلار و واردات ما نیز یک میلیارد و صد میلیون دلار بوده است؛ یعنی رقمی در حدود ۶۰۶ میلیون دلار کسری تجاری با فدراسیون روسیه تا آبان ماه داریم که قطعا تا آخر سال درصدها بیشتر خواهد شد.
این تحلیلگر مسائل روسیه گفت: تحلیل این شرایط این است که روسیه در ردیف ۱۰ صادرکننده اصلی ایران است؛ اما در ردیف ۱۰ صادرکننده اصلی ما قرار ندارد. مقاصد اصلی تجارت خارجی ما، یعنی صادرات ما با چین، عراق، امارات، ترکیه و افغانستان است و روسیه در این مقوله جایگاهی ندارد. مقاصد اصلی واردات ما چین، ترکیه، آلمان و روسیه است و چین با حدود ۱۰ میلیارد دلار ۲۵ درصد، ترکیه با ۱۶ میلیارد دلار حدود ۶.۵ درصد، آلمان با ۱.۴ میلیارد دلار حدود ۳.۶ درصد و روسیه با یک میلیارد دلار حدود ۱.۴ دهم درصد را شامل می شود. باید این واقعیت ها را در نظر بگیریم. این عدم توازن و کسری تجاری که با روسیه داریم با توجه به این که دلار را حذف کردیم، باعث ناترازی اصلی روبل و ریال شده و این به تجار و صادرکنندگان ما فشار می آورد؛ یعنی به همان اندازه ای که روبل و صادرکننده وارد ایران می شود، به همان اندازه روبل نداریم که در اختیار صادرکننده روسی قرار بدهیم. این که از صادرکننده روس بخواهیم تهاتر کند شاید اصلا اقدامی مطلوب نباشد، او صادرکننده است و پول کالایی را که فروخته می خواهد و شاید اصلا فرصتی برای سرمایه گذاری نداشته باشد.کالجی در ادامه با طرح این پرسش که روابط تجاری ما با روسیه در سطح اتحادیه اقتصادی اوراسیا به چه صورت است؟ خاطرنشان کرد: روسیه شریک اول تجاری ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا است؛ یعنی حجم اصلی تجارت ما با اتحادیه اقتصادی اوراسیا روسیه است. حجم کل روابط ما با اتحادیه اقتصادی اوراسیا تا دی ماه امسال حدود ۱۴۹۴۸۳۲۰۰۰ دلار و واردات ما ۱۲۰۹۰۰۰۰۰۰ دلار بوده که در اینجا نزدیک به ۲۸۵۸۳۹۰۰۰ دلار، یعنی نزدیک به ۲۶۰۰۰۰۰۰۰ دلار تراز مثبت بودیم؛ بر خلاف تراز منفی که با روسیه داشتیم. این تراز مثبت ناشی از صادراتی است که به ارمنستان و قزاقستان داریم و این تراز منفی ما با روسیه را در سطح اتحادیه پوشش داده و تراز را مثبت کرده است. بیشترین صادرات ما به اتحادیه اقتصادی اوراسیا به روسیه، قزاقستان و ارمنستان است و کمترین واردات ما هم از قرقیزستان است.دیدگاهی در ایران وجود دارد که روسیه با کارت ایران بازی می کند و در صورت پایان جنگ اوکراین و اتمام تحریم‌های غرب علیه روسیه، امکان دارد از سطح روابط روسیه با ایران کاسته شود. در روسیه هم همین دیدگاه حداقل در بخش جامعه دانشگاهی و مطالعاتی وجود دارد که ایران فقط در مواقع سخت و تحریم با روسیه و چین روابط دارد و به محض این که روابط ایران با غرب بهبود می یابد، روابط با روسیه و چین هم کاهش پیدا می کند.باید هدف واقع‌بینانه و نگاهمان مطابق با ظرفیت هایمان باشد. وی افزود: وضعیتی که هم در رابطه دوجانبه و هم در اتحادیه اقتصادی اوراسیا میان ایران و روسیه بیان کردم با حجم مناسبات ۱۴ میلیارد دلاری ایران با ترکیه یا ۶۰ تا ۶۵ میلیارد دلاری روسیه و ترکیه قابل مقایسه نیست. باید انتظارات را خیلی واقع بینانه تعریف کرد. این خیلی خوب است که پنج میلیارد دلار هدف گذاری کنیم و سالی یک میلیارد دلار اضافه کنیم؛ ولی برخی از مقامات در ایران می گویند باید این را به ۴۰ میلیارد دلار برسانیم. به نظر می رسد که این قبیل سخنان از زبان کسانی شنیده می شود که الزاما متخصص روسیه نیستند، اعلام این ارقام غیرواقعی که رسیدن به آن شدنی هم نیست چرا که زیرساخت و ظرفیت آن وجود ندارد باعث سرخوردگی و یأس می شود. هدف گذاری های ما باید واقع بینانه باشد و نگاه ما منطبق با ظرفیت هایمان باشد.
ما یک رایزن بازرگانی از طرف روسیه داریم؛ ولی هیئت بازرگانی چین در روسیه حدود ۵۰۰ نفر یا هیات بازرگانی ترکیه در روسیه صد نفر است. درباره ما یک رایزن قرار است ۸۱ استان روسیه را با ۳۱ استان ایران با هم مرتبط کند.
عضو شورای علمی موسسه ایران و اوراسیا ادامه داد: نکته سوم تحولات جدیدی است که در مناسبات کلان ایران و روسیه رخ داده و تحولاتی که در سطح بین الملل اتفاق می افتد. ما در نتیجه این تحولات با یک وضعیت دوگانه روبه رو هستیم. از یک طرف ایران عضو کامل بریکس و عضو ناظر اتحادیه اقتصادی اوراسیا شده و توافق نامه تجارت آزاد ایران اوراسیا تا دو سه ماه آینده باید بعد از تصویب شورای نگهبان، اجرایی شود. عضویت کامل ایران در شانگهای رخ داده و توافق نامه تجارت مشارکت راهبردی ایران و روسیه هم به امضا رسیده است؛ ولی از آن طرف شاهد بازگشت سیاست فشار حداکثری دونالد ترامپ هستیم که با این قضیه همزمان شده است. حتما باید همزمانی این تحولات را در نظر بگیریم؛ زمانی تجارت آزاد ما با اتحادیه اقتصادی اوراسیا شروع می شود که سیاست فشار حداکثری برگشته و بدتر از دوره قبل هم شده است؛ یعنی معافیت های تحریمی که در بندر چابهار داشتیم یا بعضی از مبادله های مالی که با برخی کشورهای عربی داشتیم تحت فشار آمریکا متوقف خواهند شد. حتی ممکن است برخی کشورها به دلیل این فشارها از پروژه بندر چابهار خارج شوند. روسیه نیز در بندر چابهار به عنوان بال شرقی کریدور شمال – جنوب ورود پیدا کرده است. همزمان باید به تهدید ترامپ مبنی بر اعمال تحریم های صددرصدی بر روی بریکس در صورت حذف دلار هم توجه کنیم.