حرف‌های قابل تأملی که درباره «حریم» گفته شد

به گزارش اسرار، به دنبال تحولات اخیر در بافت‌های شهری و حریم محوطه‌های تاریخی، کمیته ملی موزه‌ها (ایکوم ایران) نشستی با موضوع «حریم و حریم مولد» و با حضور پیشکسوتان میراث فرهنگی، از جمله حسن محبعلی و فرامرز تطهیری مقدم و همچنین مصطفی پورعلی ـ مدیرکل امور پایگاه‌های میراث ملی و جهانی ـ و محمد سپنجی از کارشناسان ثبت میراث فرهنگی برگزار کرد که علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری اجرای آن را برعهده داشت.
علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری ـ عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و ایکوم ایران (کمیته ملی موزه‌ها) ـ با بیان اینکه فرایند حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی، چه منقول و چه غیرمنقول، از شناسایی اثر آغاز می‌شود، اظهار کرد: این فرایند پس از انجام مراحل فنی همچون مستندنگاری، ثبت ویژگی‌های اثر و شناسایی کیفیت‌های آن، به یک امر علمی و پژوهشی تبدیل می‌شود و در نهایت به مرحله اجرایی و حفاظتی می‌رسد تا اثر بتواند آینده خود را پیدا کند و در حقیقت به حیات طبیعی خود ادامه دهد. در این راستا، اثر به عنوان یادمانی مورد بازدید قرار می‌گیرد. البته این بازدید صرفاً یک امر تفریحی و تفرجی نیست، بلکه بازدید از آثار تاریخی باید شامل تولیدات علمی و آموزشی و سایر فوایدی باشد که از میراث فرهنگی انتظار داریم. یکی از مهمترین موضوعات در حوزه حفاظت از آثار تاریخی، انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های آینده است. در این فرایند، دو اقدام قانونی انجام می‌شود؛ نخست، ثبت اثر در فهرست آثار ملی و دوم، تعیین حریم حفاظتی اثر. این حریم‌ها شامل محدوده‌هایی هستند که ارزش‌های اثر را از منظر کالبدی و منظری محافظت می‌کنند. تعریف حریم‌های حفاظتی، با در نظر گرفتن لایه‌های مختلف ارزش‌ها و ویژگی‌های اثر، امری پیچیده و حساس است. ه، بحث حریم و بازنگری در آن، به ویژه در زمینه برنامه هفتم توسعه، اهمیت بسیاری یافته است. این بازنگری تأکید دارد بر اینکه باید حریم‌ها به‌طور دقیق و علمی تعریف شوند و در نظر گرفتن اصول قانونی و فنی، همواره در اولویت قرار گیرد.
زمانی حق وتو داشتیم!
حسن محبعلی، متخصص مرمت که مدیر دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی استان تهران، معاون حفظ و احیا سازمان میراث فرهنگی وقت کشور، رییس پژوهشکده ابنیه و بافت در فاصله سال‌های ۱۳۴۸ تا ۱۳۸۵ بوده است، گفت: درباره تعیین حریم آثار تاریخی، اساسنامه سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۶۴ توسط مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. این اساسنامه، که مدرن و نوآورانه بود، حاصل تلاش‌های آقای مهندس شیرازی و آقای مهندس حجت بود. به طور خاص، مهندس شیرازی که از کارشناسان برجسته‌ای بود، در این امر نقش بسیار موثری ایفا کرد. ایشان در سال ۱۳۴۱ از دانشگاه فارغ‌التحصیل شدند و از همان زمان به حوزه میراث فرهنگی علاقه‌مند شدند و وقتی سازمان ملی حفاظت تشکیل شد، در اصفهان استخدام شد و پروژه‌هایی چون آزادسازی چهل ستون، هشت بهشت، بازار میدان نقش جهان و محور فرهنگی اصفهان را انجام داد. مهندس شیرازی فردی با دانش وسیع و تسلط به پنج زبان زنده دنیا بود، از جمله زبان‌های ایتالیایی، فرانسه، انگلیسی، عربی و فارسی. ایشان در تدوین اساسنامه سازمان میراث فرهنگی نیز همکاری مؤثری داشت. این اساسنامه در سال ۱۳۶۴ به تصویب رسید و در آن زمان به‌عنوان یک قانون پیشرفته در حوزه حفاظت از آثار تاریخی محسوب می‌شد.
او افزود: در سال ۱۳۶۶ سازمان میراث فرهنگی به‌طور رسمی کار خود را در ساختمان آزادی آغاز کرد. در آن زمان، آقای حجت، رئیس سازمان وقت میراث فرهنگی، از من خواست تا به سازمان بپیوندم. با اینکه تمایلی به قبول معاونت نداشتم و بیشتر به کارهای عملی و میدانی علاقه‌مند بودم، در نهایت درخواست ایشان را پذیرفتم و به سازمان پیوستم. یکی از اولویت‌های من در آن زمان، تعیین حریم آثار تاریخی بود. طبق بند ۱۲ اساسنامه، مسئولیت تعیین حریم و ضوابط آن به سازمان میراث فرهنگی واگذار شده بود. این مسئولیت حتی به سازمان حق وِتو در برابر تصمیمات وزارتخانه‌ها را می‌داد. چندین بار نیز وزارت مسکن و شهرسازی می‌خواست این بند را در مجلس از میراث فرهنگی بگیرد.
این پیشکسوت درباره اهمیت تعیین حریم آثار تاریخی اظهار کرد: سال ١٣٧٧ از آقای بهشتی خواستم که بودجه‌ای برای تعیین حریم آثار در اختیار ما بگذارد، در آن زمان با همکاری دانشجوهای دانشکده میراث فرهنگی با ١۵ میلیون تومان اعتبار و در طول 6 ماه، ٣٠٠ اثر تعیین حریم شد. اگر این کار ادامه پیدا می‌کرد تمام آثار تاریخی کشور حریم مصوب داشتند. حریم آثار تاریخی یکی از مسائلی است که باید بیش از پیش به آن توجه شود، تعیین حریم از ثبت ملی آن مهم‌تر است. به عنوان مثال، اگر در کنار یک بنای تاریخی ساختمان‌های جدید و بلندمرتبه ساخته شود، حتی اگر آسیبی به بنای تاریخی وارد نشود، ارزش آن کاهش می‌یابد. در بسیاری از موارد، کارشناسان فرهنگی به‌ویژه در حوزه میراث فرهنگی، به اهمیت حریم و حفظ آن آگاهند. در یکی از سفرهایم به سنندج، متوجه شدم که در کنار مسجد دارالاسلام ساخت و سازهای نادرست انجام می‌شود، این اقدام در اطراف بناهای تاریخی می‌تواند منظر آن‌ها را به‌طور جدی تحت تاثیر قرار دهد. در چنین مواردی، باید برای حفظ ارزش‌های تاریخی اقدامات لازم را انجام دهیم.
محبعلی گفت: تعیین حریم یک تیغ دو لبه است؛ هم باید ارزش بنا حفظ شود و هم مردم باید راضی باشند. امیدوارم در آینده توجه بیشتری به این مسأله و حفاظت از میراث فرهنگی کشورمان صورت گیرد.
او ادامه داد: وقتی میراث فرهنگی را از وزارت علوم به وزارت ارشاد منتقل شد، مشکلات سازمان میراث فرهنگی شروع شد. در خصوص گردشگری و ارتباط آن با میراث فرهنگی، باید بگویم که ادغام این دو بخش مشکلاتی را به‌دنبال داشت. گردشگری باید وزارتخانه باشد و به‌طور خاص باید با همکاری چندین وزارتخانه و ارگان مختلف پیش برود تا تاثیرگذاری داشته باشد. به عنوان مثال، وزارت راه باید بهبود زیرساخت‌ها و جاده‌های گردشگری را انجام دهد و وزارت بهداشت باید نظارت کافی بر سلامت و بهداشت مناطق گردشگری داشته باشد.
همچنین شهرداری‌ها، وزارت کشور و حتی وزارت اطلاعات باید در این فرآیند مشارکت کنند.