ریحانه اسکندری: در روزهایی که ایران با حملات ضدانسانی رژیم صهیونیستی اسرائیل روبهرو بود و فضای کشور بهشدت ملتهب و حساس شده بود، نقش رسانهها، بهویژه صدا و سیما، بیش از هر زمان دیگری در معرض قضاوت عمومی قرار گرفت.
جنگ و دفاع ۱۲ روزهای که با استفاده بیسابقه از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، پهپادهای تهاجمی، و حملات سایبری همراه بود، نیازمند واکنشی دقیق، علمی، و چندلایه از سوی رسانه ملی بود.
در این میان، آنچه بیش از پیش اهمیت یافت، نهفقط اطلاعرسانی لحظهای، بلکه بازتاب احساسات ملی، تقویت روحیه عمومی، بازنمایی واقعگرایانه از میدان درگیری، و البته، فراهمکردن بستری برای شکلگیری «گفتمان ملی» بود؛ گفتمانی که بتواند در دل بحران، اتحاد اجتماعی و اعتماد عمومی را تقویت کند.
برای بررسی دقیقتر این موضوع، با امیدعلی مسعودی، استاد دانشگاه و متخصص ارتباطات و رسانه، به گفتوگو نشستیم تا از منظر رسانهای، عملکرد صدا و سیما را در سه مقطع مهم پیش از جنگ، هنگام درگیری، و دوران پس از آن مورد واکاوی قرار دهیم.
تحلیل عملکرد صدا و سیما در بحران ۱۲ روزه نقدی بر تکصدایی رسانه ملی
امیدعلی مسعودی، استاد دانشگاه و دکترای علوم ارتباطات، در تحلیل عملکرد رسانه ملی در بحران اخیر گفت: «در ابتدا، برای بررسی عملکرد صدا و سیما در جریان جنگ ۱۲ روزه، باید فعالیتهای این نهاد را به تفکیک مراحل مختلف بحران مورد ارزیابی قرار داد.»
وی ادامه داد:«پیش از آغاز درگیری، صدا و سیما پیشبینی چندانی از احتمال وقوع چنین بحرانی نداشت. وقوع یک جنگ هوایی تمامعیار و بهرهمند از هوش مصنوعی در دستور کار تحلیلهای رسانه ملی قرار نداشت و همین امر موجب نوعی غفلت ساختاری شد.»
او افزود:«با این حال، پس از آغاز جنگ، در همان ساعات اولیه، صدا و سیما با حفظ اصول امنیتی، اطلاعرسانی نسبتاً دقیقی ارائه داد. اعلام منظم اخبار انفجارها در همان ابتدا، سبب شد تا مردم تا حدی به این رسانه اعتماد کنند و آن را مرجع اطلاعرسانی لحظهای بدانند.»
دکتر مسعودی درباره کیفیت کارشناسی برنامهها اظهار داشت:«در طول ۱۲ روز بحران، کارشناسان دعوتشده به برنامهها، عمدتاً از یک جریان خاص فکری بودند. این موضوع در بحبوحه جنگ، تا حدی قابل درک است؛ چراکه هدف رسانه، روحیهبخشی و تقویت اراده ملی بود. اما پس از پایان بحران، انتظار میرفت که دیدگاههای متنوعتری نیز در قاب رسانه ملی دیده شود.»
او خاطرنشان کرد: «برای مثال، زمانی که در یک منطقه موشکی فرود میآمد، مردم محلی فارغ از گرایشهای سیاسی یکدیگر، به یاری هم میشتافتند. این همبستگی ملی باید در رسانه ملی بازتاب مییافت.»
لزوم آموزش و مطالبهگری در رسانه ملی
مسعودی با اشاره به کمکاری رسانه در حوزه آمادگی عمومی گفت: «صدا و سیما میتوانست آموزشهایی درباره امدادرسانی، شناسایی تهدیدات، و آمادگی برای مقابله با بحران ارائه دهد. همانطور که در دوران دفاع مقدس، پناهگاههایی مؤثر در محلات ایجاد شده بود، اکنون نیز نیاز به بازسازی و تجهیز این فضاها وجود دارد.»
وی افزود:«شهرداری تهران اعلام کرده است که بخشی از خسارات جنگ را از محل فروش تراکم تأمین خواهد کرد. وزارت راه و شهرسازی نیز باید آییننامهای برای ساخت اتاقهای امن در طبقات ساختمانها تدوین کند؛ ساختاری عمودی که مشابه آن در اسرائیل پیادهسازی شده و میتواند میزان خسارات جانی و مالی را کاهش دهد.»
ضرورت دعوت از دیدگاههای متنوع
او تأکید کرد: «انتظار میرود صدا و سیما از افراد دارای دیدگاههای متفاوت؛ ولی وفادار به کشور و نظام، دعوت کند تا در فضایی آزادانه به ارائه نظر بپردازند. اگر اشتباهی در سخنان یک کارشناس رخ داد، باید با پاسخ منطقی و نه با پیگرد قانونی واکنش نشان داد.»
وی افزود: «برنامههای زنده، مسئولیت اظهارات را برعهده گوینده میگذارند؛ اما در برنامههای ضبطشده، مسئولیت نهایی با خود رسانه است. رسانهها معمولاً تأکید میکنند که نظرات مهمانان الزاماً بازتابدهنده دیدگاه رسمی آنها نیست.»
او ادامه داد:«بر اساس قانون اساسی و تفسیرهای شورای نگهبان، صدا و سیما دارای رسالتی مشخص است که باید به آن وفادار بماند. شرکتکنندگان در برنامهها نیز باید به شرایط جنگی و حساسیتهای امنیتی واقف باشند.»
مروری بر سهگانه بحران
این استاد علوم ارتباطات با اشاره به فازهای بحران افزود: «ما اکنون در مرحلهی دوم بحران هستیم؛ یعنی مرحله پس از جنگ. سه مرحله اصلی این بحران عبارتاند از: پیش از جنگ، حین جنگ، و پس از جنگ. شهرداری تهران بهدرستی، همزمان با دوران جنگ، اقدامات بازسازی را آغاز کرده است که این حرکت، جای تقدیر دارد و میتواند در بازسازی آرامش اجتماعی مؤثر باشد.»
نقد بر تکصدایی در رسانه ملی و آثار آن بر اعتماد عمومی
امیدعلی مسعودی در پاسخ به پرسشی درباره تکصدای شدن رسانه ملی و اثر آن بر از دست دادن اعتماد ملی گفت: «یکی از معضلات اصلی رسانههای داخلی، از جمله صدا و سیما، تکصدایی و گرایش جناحی است. این موضوع تنها مختص صدا و سیما نیست؛ بسیاری از روزنامهها و خبرگزاریها نیز گرفتار همین روند هستند.»
او ادامه داد: «رسانهها باید استقلال خود را نشان دهند، حتی اگر در عمل چنین نباشند. وقتی مخاطب احساس کند که رسانهای به یک جریان خاص وابسته است، اعتمادش کاهش مییابد. حال آنکه وظیفه رسانه، بازتاب صداهای گوناگون جامعه است.»
وی تصریح کرد: «اگر این انعکاس انجام نشود، گروههایی که فرصت طرح دیدگاه خود را در رسانه نمییابند، دچار بیاعتمادی میشوند و از رسانه فاصله میگیرند.»
۲۳ تیر ۱۴۰۴ - ۲۰:۱۸
در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران، صدا و سیما در ساعات اولیه بحران عملکرد نسبتاً موفقی در اطلاعرسانی داشت و توانست اعتماد ابتدایی مخاطبان را جلب کند. اما با گذشت زمان، انتقاداتی درباره تکصدایی و عدم نمایش دیدگاههای متنوع مطرح شد. امیدعلی مسعودی، استاد دانشگاه و کارشناس رسانه، با اشاره به نقاط قوت رسانه ملی، بر لزوم گفتوگوی جریانهای مختلف، آموزش رسانهای در شرایط بحرانی، و بازسازی اعتماد عمومی تأکید کرد.
ثبت دیدگاه