ایران در آستانه «انفجار درونی»؛ پیش‌بینی ۳۵ میلیون سالمند تا سال ۱۴۵۰

نخستین نشست از سلسله نشست‌های «سالمندی در ایران، فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌رو» یکشنه ۶ مهر توسط مرکز مطالعات اجتماعی سالمندی رهاورد با همکاری معاونت فرهنگی اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست، «مجید کوششی»، استاد جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران و «نسیبه زنجری»، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سالمندی به سخنرانی پرداختند. همچنین مریم ملائی دبیر این نشست بود.
سقوط به منطقه منفی سود جمعیتی تا سال ۱۴۱۰؛ آیا کشور آماده پیر شدن است؟
مجید کوششی استاد جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران، در ابتدا به مساله گذار جمعیتی اشاره کرد و گفت: در دوره‌ای شاهد افزایش میزان مرگ و میر و باروری در جوامع بودیم، بعد از مدتی یعنی با وقوع انقلاب صنعتی، مرگ و میر به دلیل رشد و پیشرفت علوم پزشکی کاهش یافت، اما باروری ثابت ماند. زیرا رفتارهای مربوط به باروری با رفتارهای مربوط به مرگ و میر متفاوت است. در این مرحله نرخ رشد جمعیت افزایش یافت که این دوران را انفجار جمعیتی یا population explosion می‌گویند که نرخ رشد جمعیت در این دوره به بالای ۳ درصد رسیده بود در حالیکه اکنون نرخ رشد سالانه جمعیت حدود ۰.۷ تا ۰.۸ درصد است.
استاد جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران از انفجار درونی (Population Implosion) هم صحبت کرد و توضیح داد: در شرایطی که گذار جمعیتی اتفاق می‌افتد و خصوصا وقتی به مراحل پایانی خود نزدیک می‌شود، پدیده دیگری رخ می‌دهد که به همان اندازه بزرگ شدن جمعیت مهم است. این پدیده تغییر در ترکیب جمعیت به خصوص تغییرات ساختار سنی است.
کوشیی در ادامه افزود: در ایران در دهه ۱۳۳۰ امید به زندگی به سختی به ۴۰ سال می‌رسید، برآوردهای سال ۱۴۰۰ نشان می‌دهد این شاخص به بالای ۷۵ سال تغییر کرده است. در گذشته یک فرد ۶۵ ساله ایرانی امید داشت که ۱۰ سال دیگر عمر کند و اکنون به بیش از ۱۵ سال رسیده و با تداوم بهبود شرایط زیست و افزایش امید زندگی احتماال تا پایان قرن حاضر میلادی به ۲۵ سال افزایش خواهد یافت. همچنین به دلیل افزایش شانس زنده ماندن، جمعیت بیشتری به سنین بالاتر می‌رسند. به همین دلیل، رشد جمعیت سالمندان ایران بالای ۳.۵درصد است، در حالی که رشد کل جمعیت زیر۱درصد است و پیش بینی می‌شود تا میانه قرن حاضر شمسی به زیر صفر برسد.
استاد دانشگاه تهران تأکید کرد که ما اکنون در دوره انفجار بیرونی جمعیت سالمندان قرار داریم و نتیجه این تحولات، پدیده‌ای به نام سالخوردگی جمعیت است که شامل افزایش جمعیت سالمندان و همچنین بزرگتر شدن جمعیت سنین خیلی بالای (۷۵سال به بالا، ۸۰سال به بالا و۹۰سال به بالا) می‌شود. پیش‌بینی می‌شود جمعیت سالمندان ایران تا سال۱۴۵۰به۳۵میلیون نفر و از دهه۱۴۰ که به رقم۰ میلیون نفر نزدیک می‌شود، تغییر بزرگی در ترکیب جمعیت سالمندان ظاهر خواهد شد که من به آن سالخورده شدن جمعیت سالمندان می‌گویم.
کوششی به مفاهیم پویای سالمندی اشاره کرد و گفت: یک مفهوم سن تانتولوژیکالیا وابسته به زمان تا مرگ(Thanatological Age) است که این مفهوم بیشتر مربوط به بخش سلامت و مراقبت بوده و به تعریف ناتوانی و زمان زمین‌گیر شدن اشاره دارد و برای برآورد فشار تقاضای مراقبت بر خانواده‌ها اهمیت دارد. دوم سن‌پرسپکتیو، یاپیشرو یا آینده‌نگر(Prospective Age) است که این سن مبتنی بر باقیمانده عمر است. برخالف سن گذشته‌نگر (سن تقویمی از زمان تولد)، رفتارها و تصمیمات ما (مثل پس‌انداز، سال‌های دریافت مستمری، ویا طول دوران کار) بیشتر تابع سال‌های باقیمانده عمر است. به دلیل بهبود شرایط زیستی، یک ایرانی۶۵ساله کنونی در واقع «جوانتر» از یک فرد۶۵ساله در دهه‌های قبل است. براساس برآوردهای انجام شده، یک سالمند ۶۵ ساله در سال ۱۴۰۴ به جوانی یک فرد ۵۸ ساله در سال ۱۳۳۰ است و سالمند ۷۴ ساله ایرانی در سال ۱۴۵۰ به جوانی فرد ۶۵ ساله در سال ۱۴۰۴ است و این امر به دلیل بهبود شرایط زیست اتفاق می‌افتد.
کوششی: براساس برآوردهای انجام شده، یک سالمند ۶۵ ساله در سال ۱۴۰۴ به جوانی یک فرد ۵۸ ساله در سال ۱۳۳۰ است و سالمند ۷۴ ساله ایرانی در سال ۱۴۵۰ به جوانی فرد ۶۵ ساله در سال ۱۴۰۴ است و این به دلیل بهبود شرایط زیست اتفاق می‌افتد.این استاد دانشگاه به پیامدها و چالش‌های اقتصادی گذار جمعیتی اشاره کرد و توضیح داد: سود جمعیتی اول زمانی رخ می‌دهد که نسبت جمعیت در سن کار (۲۰ تا ۶۴ سال) افزایش می‌یابد و رشد اقتصادی ایجاد می‌کند که بسیاری از کشورهای شرق آسیا و اروپا از این دوره بهره بردند. ایران در حال حاضر در اواخر دوره مطلوب سود جمعیتی اول قرار دارد و در سال۱۴۱۰ در آستانه ورود به ناحیه منفی قرار خواهد گرفت؛ جایی که نسبت جمعیت در سن کار به شدت کاهش می‌یابد.
وی ادامه داد: سود جمعیتی دوم نیز زمانی ایجاد می‌شود که جمعیت سالمندان زیاد است (مانند ژاپن). از آنجایی که ثروت دست سالمندان است، افزایش سرمایه‌گذاری و پس‌انداز آنها در بازارهای مالی می‌تواند تداوم تولید اقتصادی را فراهم کند. همچنین ایرانی‌ها دیر وارد بازار کار می‌شوند و زود خارج می‌شوند (متوسط سنوات پرداخت حق بیمه حدود۲۳سال است). با افزایش امید به زندگی، انگیزه برای پس‌انداز بیشتر و طول دوران کار(به جای ترک زودهنگام بازار کار) افزایش می‌یابد تا فرد بتواند هزینه‌های سال‌های طولانی سالمندی خود را تأمین کند. تحقق این فرصت نیازمند سیاستگذاری بخش عمومی است.
کوششی به چالش‌های کسری دوره عمر و فقر مزمن اشاره کرد و اظهار داشت: منحنی تولید درآمد کار به صورت زنگوله‌ای شکل است (سرانه تولیددر کودکی و سالمندی پایین است). در مقابل، مصرف سرانه در همه سنین بالای صفر است و در سنین بالا به دلیل افزایش هزینه‌های سلامت، مجددا بالا می‌رود.
استاد دانشگاه تهران در ادامه گفت: همچنین در ایران، در سال‌های گذشته کسری بزرگ در دوره کودکی داشتیم. اما در سال۱۴۳۰و۱۴۵۰، کسری سالمندی به شدت بزرگتر خواهد شد. از طرفی، در ایران، مازاد درآمدی که فرد در میانسالی کسب می‌کند صرف تأمین کسری کودکان می‌شود (هزینه‌های سنگین آموزش، دانشگاه، ازدواج) که این امر منجر به پسانداز منفی(Dissaving)می‌شود. برای مثال دارایی‌های موجود برای تأمین نیازهای کودکان می‌شود (مانند فروش ملک و طلا برای تحصیل فرزندان).