آیا ایران با انتقال اورانیوم غنی شده به روسیه موافقت خواهد کرد؟

رسول سلیمی: مذاکرات هسته‌ای ایران با اروپا و ایالات متحده از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های دیپلماتیک در روابط بین‌الملل بوده است. این مذاکرات، که با هدف نظارت بر برنامه هسته‌ای ایران و جلوگیری از دستیابی به سلاح هسته‌ای انجام شده، شامل موضوعات متعددی از جمله غنی‌سازی اورانیوم، بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، و لغو تحریم‌ها بوده است. یکی از موضوعات کلیدی در این مذاکرات، پیشنهاد انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران به خارج از کشور برای کاهش نگرانی‌های غرب درباره احتمال نظامی شدن برنامه هسته‌ای ایران بوده است.
برنامه هسته‌ای ایران در سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۱)، پس از افشای فعالیت‌های هسته ای در تأسیسات نطنز و اراک توسط گروهک مجاهدین خلق و تأیید سرویس‌های اطلاعاتی غرب، به موضوعی جهانی تبدیل شد. از آن زمان، مذاکرات متعددی بین ایران و گروه‌های غربی، به‌ویژه سه کشور اروپایی فرانسه، آلمان، بریتانیا و بعدها گروه ۱+۵ (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه، آلمان)، برگزار شد.
مذاکرات اولیه بر اعتمادسازی و تعلیق غنی‌سازی متمرکز بود، اما با پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران، موضوع انتقال اورانیوم غنی‌شده به خارج از کشور به‌عنوان راهی برای کاهش ذخایر ایران و تضمین اهداف صلح‌آمیز مطرح شد. این پیشنهادات اغلب با هدف کاهش توانایی ایران برای تولید اورانیوم با غنای بالا (قابل استفاده در سلاح هسته‌ای) ارائه شدند، اما با واکنش‌های متفاوتی از پذیرش مشروط تا رد قاطع از سوی ایران مواجه شدند.
از این رو شناخت دوره های تاریخی طرح چنین پیشنهادی به تحلیلگران کمک می کند تا از روند مذاکرات ایران و امریکا به واسطه عمان، تصویر نزدیکتری از چگونگی مواجهه ایران با خواسته های امریکایی ها داشته باشند.
مذاکراتی که پیشنهاد انتقال اورانیوم غنی‌شده مطرح شد
۱. مذاکرات تهران (بیانیه تهران) – ۱۳۸۹ /۲۰۱۰
در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰)، مذاکراتی با میانجی‌گری برزیل و ترکیه برای حل مناقشه هسته‌ای ایران برگزار شد. این مذاکرات پس از آن انجام شد که ایران اعلام کرد غنی‌سازی ۲۰ درصدی اورانیوم را برای تأمین سوخت راکتور تحقیقاتی تهران آغاز می‌کند. گروه ۱+۵، به‌ویژه آمریکا و اروپا، نگران بودند که این سطح غنی‌سازی به توانایی تولید سلاح هسته‌ای نزدیک باشد. در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۹ (۱۷ مه ۲۰۱۰)، بیانیه تهران بین ایران، ترکیه، و برزیل امضا شد که طبق آن ایران پذیرفت ۱۲۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۳.۶۷ درصدی را به ترکیه منتقل کند تا در ازای آن، یک سال بعد ۱۲۰ کیلوگرم اورانیوم ۲۰ درصدی برای راکتور تهران دریافت کند. این پیشنهاد، که با حمایت غیرمستقیم آمریکا ارائه شد، به‌عنوان گامی برای اعتمادسازی مطرح شد.
ایران نیز بیانیه تهران را نشانه حسن نیت خود دانست. محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، در ۲۷ اردیبهشت به «اسرار» گفت: «این توافق راه را برای همکاری‌های بیشتر باز می‌کند.» با این حال، ایران تأکید کرد که غنی‌سازی داخلی را ادامه خواهد داد و انتقال اورانیوم نباید به توقف برنامه هسته‌ای منجر شود.
در چنین فضایی، گروه ۱+۵، به‌ویژه آمریکا، بیانیه تهران را ناکافی دانست و خواستار شروط سخت‌گیرانه‌تر، از جمله توقف کامل غنی‌سازی ۲۰ درصدی، شد. همان زمان هیلاری کلینتون، وزیر خارجه آمریکا، این توافق را رد کرد و تحریم‌های جدید شورای امنیت در ژوئن ۲۰۱۰ (خرداد ۱۳۸۹) تصویب شد. این واکنش نشان داد که پیشنهاد انتقال، اگرچه مورد قبول ایران بود، با اهداف غرب همخوانی نداشت و مذاکرات به بن‌بست رسید.
۲. مذاکرات مسکو – ۱۳۹۱ /۲۰۱۲
در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲)، مذاکرات ایران با گروه ۱+۵ در مسکو (۲۹ و ۳۰ خرداد / ۱۸ و ۱۹ ژوئن ۲۰۱۲) برگزار شد. در این زمان، ایران غنی‌سازی ۲۰ درصدی را در تأسیسات فردو گسترش داده بود، که نگرانی‌های غرب را افزایش داد. گروه ۱+۵ پیشنهاد داد که ایران تولید اورانیوم ۲۰ درصدی را متوقف کند و کل ذخایر اورانیوم ۲۰ درصدی (حدود ۱۰۰ کیلوگرم) را به خارج از کشور منتقل کند. در ازای آن، غرب قول لغو برخی تحریم‌ها و تأمین سوخت راکتور تهران را داد.
این پیشنهاد بخشی از استراتژی «گام‌به‌گام» روسیه بود که انتقال اورانیوم را به نظارت آژانس مشروط می‌کرد.
آن زمان، ایران این پیشنهاد را رد کرد. سعید جلیلی، مذاکره‌کننده ارشد کشورمان، در ۳۰ خرداد به «فارس» گفت: «انتقال اورانیوم ۲۰ درصدی بدون تضمین لغو کامل تحریم‌ها و به رسمیت شناختن حق غنی‌سازی غیرقابل قبول است.» ایران استدلال کرد که این ذخایر برای مصارف پزشکی و تحقیقاتی ضروری است و انتقال آن‌ها به معنای تسلیم در برابر فشارهای غرب است.
نتیجه آن شد که مذاکرات مسکو بدون نتیجه پایان یافت. «وال‌استریت ژورنال» در ۱ تیر ۱۳۹۱ نوشت که اختلاف بر سر انتقال اورانیوم و شروط غرب برای توقف غنی‌سازی، مذاکرات را به بن‌بست کشاند. تحریم‌های جدید آمریکا و اروپا، از جمله تحریم نفتی ایران، در ژوئیه ۲۰۱۲ (تیر ۱۳۹۱) اعمال شد، که فشار اقتصادی بر ایران را افزایش داد.
۳. مذاکرات لوزان و وین (توافق برجام) – ۱۳۹۴ /۲۰۱۵
مذاکرات منجر به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵) نقطه عطفی در دیپلماسی هسته‌ای کشورمان بود. در مذاکرات لوزان (فروردین ۱۳۹۴ / مارس ۲۰۱۵) و وین (تیر ۱۳۹۴ / ژوئیه ۲۰۱۵)، گروه ۱+۵ پیشنهاد داد که ایران ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود (حدود ۱۰ تن با غنای مختلف) را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. طبق توافق، ایران پذیرفت حدود ۸.۵ تن اورانیوم غنی‌شده را به روسیه منتقل کند و در ازای آن ۱۴۰ تن کیک زرد (اورانیوم خام) دریافت کند. این پیشنهاد، که بخشی از تعهدات ایران برای رسیدن به «روز اجرای برجام» بود، در ۷ دی ۱۳۹۴ (۲۸ دسامبر ۲۰۱۵) اجرایی شد.
ایران این پیشنهاد را با شروطی پذیرفت. همان زمان علی‌اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی، به «اسرار» گفت: «انتقال اورانیوم در چارچوب برجام و با تضمین دریافت کیک زرد انجام شد.» ایران تأکید کرد که این اقدام نباید به توقف غنی‌سازی داخلی منجر شود و ذخایر باقی‌مانده (حدود ۳۰۰ کیلوگرم با غنای ۳.۶۷ درصد) تحت نظارت آژانس حفظ خواهد شد. با این حال، حسین جابرانصاری، سخنگوی وزارت خارجه، ادعای تکمیل انتقال را تکذیب کرد و گفت تنها فرآیند دریافت کیک زرد پایان یافته است.
از این رو انتقال اورانیوم به روسیه یکی از گام‌های کلیدی برای اجرای برجام بود. این اقدام، همراه با بازطراحی رآکتور اراک و کاهش سانتریفیوژها، به لغو تحریم‌های سازمان ملل، آمریکا، و اروپا در ژانویه ۲۰۱۶ (دی ۱۳۹۴) منجر شد. با این حال، خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ (اردیبهشت ۱۳۹۷) و اعمال مجدد تحریم‌ها، اعتماد ایران به چنین توافقاتی را تضعیف کرد.
۴. مذاکرات عمان – ۱۴۰۴ /۲۰۲۵
در جدیدترین رخداد، در دور اول مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در عمان (۲۳ فروردین ۱۴۰۴) ایالات متحده پیشنهاد داد که ایران ذخایر اورانیوم با غنای بالا (۶۰ درصد) را به کشوری ثالث، مانند روسیه، منتقل کند. این پیشنهاد، که بخشی از تلاش آمریکا برای محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران بود، در دیدارهای غیرمستقیم بین عباس عراقچی و استیو ویتکاف مطرح شد. «گاردین» در ۲۶ فروردین گزارش داد که آمریکا این انتقال را به‌عنوان پیش‌شرطی برای کاهش تحریم‌ها و ادامه مذاکرات در رم (۳۰ فروردین ۱۴۰۴ / ۱۹ آوریل ۲۰۲۵) مطرح کرد.
ایران استدلال می‌کند انتقال ذخایر اورانیوم به خارج، به‌ویژه با توجه به خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸، ریسک بالایی دارد. عراقچی در ۲۶ فروردین به رسانه ها گفت: «ذخایر اورانیوم باید تحت نظارت آژانس در ایران باقی بماند. اگر آمریکا دوباره توافق را نقض کند، بازسازی ذخایر از صفر غیرمنطقی است.» ایران تأکید کرد که هر توافقی باید شامل لغو کامل تحریم‌ها و تضمین‌های حقوقی باشد.
رد این پیشنهاد مذاکرات عمان را پیچیده کرد، اما به بن‌بست منجر نشد. «گاردین» گزارش داد که مذاکرات رم با هدف یافتن راه‌حل‌های جایگزین ادامه خواهد یافت. با این حال، تحریم‌های جدید وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۱ فروردین، اعتماد ایران را تضعیف کرد و می‌تواند دور دوم مذاکرات را چالش‌برانگیز کند.