در حالیکه یکی از راهکارهای اصلی کاهش آلاینده‌های پایتخت توسعه حمل و نقل عمومی محسوب می‌شود، فرسودگی ناوگان حمل و نقل عمومی تهران بلای جان پایتخت‌نشینان شده است. اتوبوس‌ها و تاکسی‌های فرسوده و دودزا یکی از مقصران آلودگی هوا در کلان‌شهرهای کشور و به‌ویژه شهر تهران هستند که مقدار قابل توجهی از آلاینده‌های So2، ذرات کمتر از 2.5 و کمتر از 10 pm را به آسمان کلان‌شهر تهران می‌فرستند.
بر اساس سیاهه انتشار سال 1400، وسایل حمل و نقل دیزلی از جمله اتوبوس‌ها 32 درصد در آلایندگی توسط منابع متحرک در شهر تهران نقش دارند همچنین بیش از نیمی از ناوگان حمل و نقل عمومی در شهر تهران فرسوده هستند و روشن بودن اتوبوس‌ها در پایانه‌ها نیز باعث شده تا آلودگی ناشی از این وسایل تشدید شود.درحالی که براساس سند توسعه، شهر تهران حداقل به 9000 اتوبوس نیاز دارد، اکنون حدود 3000 هزار اتوبوس در پایتخت داریم که البته فرسوده بودن بخش عظیمی از آنها، خود یکی از دلایل دامن زدن به آلودگی هوای ناشی از منابع متحرک است.
مشکل دیگری که درخصوص ناوگان حمل و نقل عمومی در شهر تهران وجود دارد، امکان دسترسی به آنهاست؛ براساس استانداردهای جهانی یک شخص از منزل یا محل کار خود باید با طی کردن مسافت 500 متر به یکی از وسایل حمل و نقل عمومی دسترسی داشته باشد اما این مورد در کلان‌شهر تهران بین دو تا سه برابر استاندارد جهانی است.
این عدم توسعه حمل و نقل عمومی، عدم رغبت مردم به استفاده از حمل و نقل عمومی را در پی داشته است؛ به عنوان مثال قرار بود تا در برنامه چهارم توسعه سهم مترو در سفرهای درون‌شهری تهران به 75 درصد برسد اما این رقم تنها 10 درصد است و سهم اتوبوس‌ها نیز از 23 درصد تجاوز نمی‌کند.
در این رابطه، داریوش گل‌علیزاده؛ رئیس مرکزملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست گفت: بر اساس مطالعه «سیاهه انتشار کلانشهرهای کشور» به ویژه شهر تهران، سهم منابع متحرک اعم از اتوبوس، مینی‌بوس، موتورسیکلت، تاکسی، کامیون و خودروهای شخصی در آلایندگی کلانشهرها، 60 درصد در تولید ذرات کمتر از 2.5 میکرون است که امروز آلاینده اصلی تهران و سایر کلانشهرهای ما هستند.
وی ادامه داد: از این منابع، خودروهایی که سوخت دیزلی دارند 32 درصد از 60 درصد را به خود اختصاص می‌دهند! جنس ذرات معلقی که در هوای تهران منتشر می‌شود از جنس دوده و منشا آن سوخت‌های فسیلی به ویژه سوخت‌های دیزلی ناشی از حمل و نقل عمومی شامل اتوبوس‌هاست.
رئیس مرکزملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست توضیح داد: پیمایش بیشتر این دستگاه‌ها و فرسودگی بیش از 85 درصد ناوگان حمل و نقل عمومی ما باعث رقم خوردن این حجم از آلودگی شده است و همچنین باعث شده تا ما شاهد تردد بیشتر خودروهای شخصی و تک‌سرنشین باشیم چرا که متاسفانه حمل و نقل عمومی به دلیل عدم توسعه و نوسازی در طی سنوات گذشته با یک ناکارآمدی مواجه است و پوشش کاملی را برای مناطق مختلف تهران ندارد و همچنین مردم احساس آسایش در خودروهای حمل و نقل عمومی را ندارند.
گل‌علیزاده درباره کیفیت سوخت در کلانشهرها نیز اظهار کرد: عملکرد سوخت وابسته به عملکرد خود خودرو هست و زمانی که خودروهای دیزلی ما و اتوبوس‌های ما که بیش از 20 سال سن دارند، نتوانند سوخت را خوب بسوزانند، در نتیجه افزایش کیفیت سوخت هم فایده‌ای ندارد؛ علاوه بر این اتوبوس‌های ما تجهیزات کنترلی و فیلتر جاذب دوده هم ندارند.وی افزود: تجهیزات کنترل رانندگی در خودروهای سواری و بنزینی نیز کاتالیست است که اگر این کاتالیست بعد از 5 سال تعویض و از مدار خارج نشود، آن خودرو تبدیل به منبع آلایندگی می‌شود.
گل‌علیزاده اضافه کرد: موضوع بسیار خوب دیگری که در دستور کار است، طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده است که سال‌هاست انجام نمی‌شد و سال گذشته تنها 20 هزار و 800 دستگاه اسقاط شد اما با تصویب آیین‌نامه ماده 10 قانون ساماندهی صنعت خودرو که به طور مشترک با آیین‌نامه اجرایی ماده 8 قانون هوای پاک تهیه شده است و احتمالاً طی هفته‌های آینده به تصویب دولت می‌رسد، اسقاط تاکسی‌های فرسوده و موتورسیکلت‌ها در کلانشهرها در اولویت است و انشالله ناوگان تاکسی کلانشهرها را نوسازی خواهیم کرد و این اتفاق با حداقل وابستگی به منابع دولتی و از طریق تولید گواهی اسقاط انجام می‌شود.در همین پیوند،عباس شاهسونی رئیس گروه سلامت هوا و تغییر اقلیم وزارت بهداشت با اشاره به این‌که ۱۳.۹درصد از مرگ‌های طبیعی ایران منتسب به آلودگی هواست، گفت: شهر تهران رتبه ۱۹ را از نظر غلظت ذرات معلق بین پایتخت کشورهای جهان دارد.

شاهسونی درباره میزان مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا در ایران اظهار کرد: طبق آیین‌نامه قانون هوای پاک، وزارت بهداشت وظیفه دارد که سالانه مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا را بررسی، محاسبه و منتشر کند، بر این اساس از سال 1395 مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا را سالانه محاسبه و منتشر می‌کنیم.
طبق بررسی‌ها و محاسباتی که با مدل پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت در 33 شهر کشور در سال 1401 انجام دادیم و ذرات متعلق PM2.5 را محاسبه کردیم؛ مشخص شده است که 13.9 درصد از مرگ‌های طبیعی در کشورمان، منتسب به این ذرات معلق بوده است.وی افزود: میانگین غلظت ذرات معلق در کشور ما 38 میکروگرم است که 7.6 برابر بالاتر از رهنمود سازمان جهانی بهداشت و بیش از سه برابر استاندارد ملی کشورمان است!
شاهسونی در پاسخ به سؤالی مبنی بر رتبه ایران از نظر کیفیت هوا بین کشورهای جهان تصریح کرد: کشور ما به‌لحاظ کیفیت هوا در مقایسه با سایر کشورها در جهان، رتبه بیست و یکم را بین 131 کشور دارد؛ چاد، عراق، پاکستان، بحرین و بنگلادش بدترین کیفیت هوا را داشته‌اند.وی با بیان این‌‌که بالاترین شاخص کیفیت هوا در جهان به‌طور میانگین عدد 169 است، ادامه داد: میانگین شاخص کیفیت هوا در کشور ایران عدد 94 است.
رئیس گروه سلامت هوا و تغییر اقلیم وزارت بهداشت درباره وضعیت هوای پایتخت نیز بیان کرد: براساس آخرین آمارها، از بین 92 پایتخت‌ کشورهای دنیا، شهر تهران، رتبه 19 را از نظر غلظت ذرات معلق (آلودگی هوا) دارد و شهرهای دهلی، داکا و پایتخت مغولستان رتبه اول تا سوم را از نظر آلودگی هوا دارند.
شاهسونی خاطرنشان کرد: بررسی‌های ما نشان می‌دهد که در سال 1401 در شهر تهران 221 روز هوا در وضعیت قابل قبول بوده است و 107 روز از سال گذشته شرایط هوای تهران در وضعیت ناسالم برای گروه‌های حساس و 36 روز ناسالم برای همه گروه‌ها بوده است.