موفق‌ترین دولت در «نگاه به شرق» / کدام رئیس جمهور و وزیر خارجه ایران بیشترین دیدارها را با همتایان روس داشتند؟

اسرار – شهاب شهسواری: این روزها بحث در مورد روابط ایران با قدرت‌های شرقی بیش از هر زمان دیگر مورد توجه قرار گرفته‌است. اظهارات محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی که گفت: «متأسفانه برخی مواضع غیرمسئولانه از سوی رئیس‌جمهور و وزیر خارجه اسبق، روند همکاری‌های راهبردی ایران و روسیه را تحت‌تأثیر قرار داده است» با شعار «مرگ بر» برخی نمایندگان مجلس همراه شد.
هجمه‌های اخیر به عملکرد دولتمردان دولت‌های یازدهم و دوازدهم در خصوص رابطه با روسیه در حالی تشدید شده‌است که این دولت موفق‌ترین دولت در دو دهه گذشته در تعامل با شرق و به ویژه روسیه و چین بود.
حسن روحانی، ۲۰ مهرماه در سخنانی گفته‌بود: «آن شش قطعنامه‌ای که سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران بود، هم روس رأی مثبت داد و هم چین. در سال ۹۴ آمریکا و اروپا می‌گفتند اگر اسنپ‌بک نباشد و بخواهیم از نو قطعنامه‌ای علیه ایران تصویب کنیم، روس و چین رأی نخواهند داد.» رئیس جمهور پیشین گفته‌بود: «برخی آدم‌های دغل و دروغگو، اتهام می‌زدند و می‌زنند که دولت تدبیر و امید مایل نبود با شرق کار کند و همه‌اش چشمش به غرب بود و با روس و چین کار نمی‌کرد. غرب فهمیده بود که ایران در دولت تدبیر و امید با دو کشور به سمت روابط راهبردی پیش می‌رود و لذا اگر بخواهند قطعنامه‌ای علیه ما صادر کنند آن‌ها رأی نخواهند داد.»
این اظهارات روحانی در کنار اظهارات اخیر محمد جواد ظریف در پاسخ به اتهام‌زنی‌های سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در خصوص تصمیم‌های نظام در مذاکرات برجام دستمایه حملات تند جناح تندرو به این دو شده‌است.
اما واقعیت این است که دوره ۸ ساله دولت‌های یازدهم و دوازدهم، پر رونق‌ترین دوره تعامل ایران با قدرت‌های شرقی بود. دستاوردهای بی‌شماری که در دوره دولت‌های یازدهم و دوازدهم در رابطه با چین و روسیه به دست آمد، در طول تاریخ پس از انقلاب بی‌سابقه است.
روابط تهران و مسکو در دوران سازندگی و اصلاحات
هر چند در سال‌های پس از انقلاب اسلامی اشغال افغانستان توسط شوروی و حمایت مسکو از صدام حسین در جنگ تحمیلی باعث سردی روابط تهران و مسکو شده‌بود، اما شالوده روابط نوین تهران و مسکو بلافاصله پس از پایان جنگ بنیان گذاشته‌شد.
روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، بعد از جنگ تحمیلی با سفر خرداد ۱۳۶۸ اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی وارد مرحله تازه‌ای شد. سفر تاریخی هاشمی به مسکو با مجموعه‌ای از توافق‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف از جمله همکاری‌های هسته‌ای و نظامی عصر تازه‌ای در روابط تهران و مسکو رقم زد. روابط تهران و مسکو بعد از فروپاشی شوروی، در شرایطی که مسکو بیش از پیش نیازمند تنوع‌بخشی به روابط خارجی خود بود، همچنان در چارچوب توافق‌های سال ۱۳۶۸ استمرار پیدا کرد.
سال ۱۳۷۴ مسکو با امضای قراردادی متعهد شد تا نیروگاه اتمی بوشهر را که توسعه آن نزدیک به دو دهه متوقف شده‌بود، به بهره‌برداری برساند. همان سال، ال گور، معاون وقت رئیس جمهور آمریکا با امضای توافقی محرمانه با ویکتور چرنومردین، نخست‌وزیر وقت روسیه، به ازای امتیازهایی از سوی آمریکا موافقت روسیه را برای جلوگیری از انتقال فناوری‌های پیشرفته نظامی و هسته‌ای به ایران گرفت. با این حال روسیه بخش بزرگی از روابط نظامی و فناوری خود را با ایران حفظ کرد.
این روابط در دوره دولت اصلاحات با امضای معاهده بلند مدت «اساس روابط متقابل و اصول همکاری» در سفر اسفند ۱۳۷۹ سید محمد خاتمی به مسکو بیش از پیش تقویت شد. در این دوران علاوه بر سرعت گرفتن مشارکت روسیه در پروژه نیروگاه اتمی بوشهر، مبادلات تجاری دو کشور از رقم یک میلیارد دلار در سال عبور کرد و همکاری‌های جدید از جمله در حوزه همکاری‌های ۵ جانبه کشورهای ساحلی دریای خزر و کریدور شمال جنوب و اتصال خط آهن ایران و روسیه از طریق جمهوری آذربایجان کلید خورد. پیمان اصول روابط ایران و روسیه که در سال ۱۳۷۹ منعقد شد که پس از انقضای دوره آن بر دو دوره ۵ ساله مجددا توسط دو کشور تمدید شد. این معاهده نخستین توافقنامه جامع همکاری بلندمدت ایران و روسیه بود.