معلم سالم، نسل سالم؛ سلامت روان معلمان زیر ذره‌بین

یکی از مسائل مهمی که باید در نظام آموزش و پرورش مورد توجه قرار گیرد، موضوع سلامت روان معلمان است زیرا سلامت روان آن‌ها بر کیفیت آموزش و یادگیری دانش‌آموزان تأثیر مستقیمی دارد. سلامت روان معلمان نقش بسزایی در تجربه تدریس، رشد حرفه‌ای و رضایت شغلی آن‌ها ایفا می‌کند. همچنین، این عامل تأثیر قابل توجهی بر وضعیت روانی و تحصیلی دانش‌آموزان می‌گذارد. معلمانی که از سلامت روان برخوردارند، قادرند بهترین راهبردها و تکنیک‌ها را برای حل مسائل آموزشی و مواجهه با موقعیت‌های گوناگون کلاس درس به کار گیرند.
با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهشگر اسرار گفت‌وگویی با «سحر پهلوان‌نشان»؛ دکترای روان‌شناسی تربیتی، روانشناس کودک و نوجوان و مدرس دانشگاه انجام داد که در ادامه می‌خوانید:پهلوان‌نشان در خصوص اهمیت پرداختن به سلامت روان معلمان می‌گوید: زمانی که ما به عنوان ارائه دهنده خدمات به ویژه در حوزه‌های مرتبط با آموزش‌وپرورش و حوزه‌های مرتبط با سلامت روان هستیم، باید به عنوان یک مربی و راهنما، ویژگی‌های شخصیتی، سلامت روان و بهداشت‌روان ما رصد شده باشد زیرا بخشی از آنچه که به عنوان مفاهیم به دانش‌آموزان انتقال پیدا می‌کند، محتوای علمی است که بیشتر این افراد دوره‌های مرتبط به آنها را در دانشگاه‌های فرهنگیان گذرانده‌اند اما بخش دیگری که می‌تواند نقش حیاتی‌تری در فضای تعلیم و تربیت بچه‌ها داشته باشد، ویژگی‌های عاطفی و هیجانی آموزگار و یا استاد است.
در واقع، غیر از فضای شناختی که محتوای ارائه شده است، فضای عاطفی که بین معلم و دانش‌آموز برقرار می‌شود و برآیند ویژگی‌های شخصیتی و یا سلامت روان هر یک از آنهاست، می‌تواند نقشی به مراتب پر رنگ‌تر نسبت به فضای شناختی داشته باشد. بنابراین اگر به سابقه زیستی و تحصیلی خود مراجعه کنیم، چه بسیار معلمانی را به یاد می‌آوریم که شاید فارغ از سبک تدریس، ویژگی‌های شخصیتی آنها بود که سبب شده اخلاق پسندیده و نیکویی از آنها یاد بگیریم که مسیر زندگی ما را متفاوت کرده‌است. دانش‌آموزان بسیاری به دلیل همین ویژگی‌های شخصیتی و روان‌شناختی مربیان خود به فضای تعلیم و تربیت علاقمند و از یک مسیر نادرست به مسیر هموارتری هدایت شده‌اند و در واقع، آن معلم چراخ راهنمای آنها شده است.نسل جدیدی که خود ممکن بود قربانی معلمان‌شان در گذشته باشند، بیشتر به این مساله توجه کرده‌اند که قرار نیست در مدرسه فقط یک محتوایی ارائه شود، بلکه قرار است در کنار آن، درس شایستگی‌های هیجانی و اجتماعی نیز آموزش داده شوداین روانشناس کودک و نوجوان توضیح می‌دهد: در سالیان گذشته شاید ما بیشتر شاهد بودیم که به‌واسطه برخی ناآگاهی‌ها و یا فضای نامناسب برخی مدارس، این خستگی در معلمان ایجاد می‌شد و امکان کنترل کلاس وجود نداشت و متاسفانه در برخی موارد سبب می‌شد معلم برخوردهای فیزیکی نامناسب و یا برخوردهای روان‌شناسی نادرست داشته باشد اما در سال‌های اخیر با رشد آگاهی که اتفاق افتاده و با تاکید بر سلامت روان دانش‌آموزان شده، به این ویژگی‌ها بیشتر توجه شده‌است. نسل جدیدی که خود ممکن بود قربانی معلمان‌شان در گذشته باشند، بیشتر به این مساله توجه کرده‌اند که قرار نیست در مدرسه فقط یک محتوایی ارائه شود، بلکه قرار است در کنار آن، درس شایستگی‌های هیجانی و اجتماعی نیز آموزش داده شود.
وی ادامه‌ می‌دهد: از آنجایی که فرد مربی از لحاظ سن، تجربه و تعاملات غنی‌تر از فرد دانش‌آموز است، بنابراین مورد قضاوت آن دانش‌آموز قرار می‌گیرد. دانش‌آموزان با یادگیری مشاهده‌ای می‌توانند بسیاری از این ویژگی‌ها را استخراج و استنباط کنند اما متاسفانه شاید ما تاکید را بر انتقال محتوا به بهترین شیوه ممکن می‌گذاریم و یک چاشنی نیز به عنوان روش‌های تدریس نوآورانه مبتنی بر فناوری‌های نوین اضافه می‌کنیم، در حالی که پرداختن به سلامت روان معلمان، این پیش زمینه و پیش شرط انتقال مفاهیم نیز هست.
از قدیم در مثل‌ها و اشعار گفته می‌شد که معلم می‌تواند با اخلاق و منش مناسب، طفل گریزپای را حتی جمعه هم به مکتب‌خانه آورد. در واقع، این ویژگی‌های عاطفی می‌تواند مسیر را برای پرورش تحول مناسب تسهیل و یا تخریب سازد. همانطور که ما به هنگام ورود به دانشگاه یا برای استخدام در موسسه‌ها، تست پایش سلامت می‌گذاریم، بهتر است از فضای سلامت روان شناختی پیش از ورود افراد به تعلیم و تربیت هم توجه یا دوره‌هایی برای آنها گذاشته شود. مثل شرایطی که پیش از ازدواج فراهم است و یا مشاوره‌های پیش از ازدواج.
پی بردن به سلامت روان معلمان با شناخت طرح‎واره روان‌شناختی
پهلوان‌نشان درباره لزوم استفاده از آزمون‌هایی در قالب طرح‌واره‌های روان‌شناختی معلمان می‌گوید: بهتر است حداقل تست‌هایی در قالب «طرح واره‌های روان‌شناختی» معلمان انجام شود زیرا این طرح‌واره‌ها ویژگی‌های ثابتی هستند که از زمان کودکی افراد چه به واسطه آموزش والدین و چه به واسطه آموزش فضای تعلیم و تربیت شکل گرفته‌اند و ما انسان‌ها به دلیل موقعیت‌هایی که در قالب شغل‌های مختلف قرار می‌گیریم با طرح‌واره‌هایمان در آن موقعیت‌ها رفتار می‌کنیم.
این مدرس دانشگاه می‌افزاید: طرح‌واره‌ها اموری هستند که افکار، رفتار، هیجان و منش ما را شکل می‌دهند. گاهی این طرح‌واره‌ها به شکل تله‌های رفتاری فعالیت خود را شروع می‌کنند و باعث می‌شوند که در طرف مقابل هم یک تله رفتاری و یا شناختی فعال شود. بنابراین چیزی که مهم است اینکه ساده‌ترین و پر اهمیت‌ترین مساله برای سنجش معلمان، شناسایی طرح‌واره‌های مثبت و کارآمد یا بحث طرح‌واره‌های منفی و ناکارآمد باشد تا از ایجاد چرخه تله‌های روانی جلوگیری شود.
آشنایی با مباحثی مانند کودک والد یا بالغ درون که من به عنوان یک بزرگسال با کدام بخش از شخصیت روان‌شناختی‌ام با آن کودک و یا دانش‌آموز ارتباط برقرار می‌کنم نیز مهم است. اگر شیوه برخورد هر دوی ما به صورت کودک_کودک باشد، نتیجه جز دعوا و تنش نیست، یا وقتی قرار است فقط نقش والد را ایفا کنیم فارغ از نقش مربی‌گری یا اینکه انتظار داریم دانش‌آموز ما بالغانه رفتار کند با وجود اینکه سن و تجربه کمتری دارد، به طور حتم این موارد می‌توانند چالش‌های اساسی ایجاد کنند.
ساده‌ترین و پر اهمیت‌ترین مساله برای سنجش معلمان، شناسایی طرح‌واره‌های مثبت و کارآمد یا بحث طرح‌واره‌های منفی و ناکارآمد باشد تا از ایجاد چرخه تله‌های روانی جلوگیری شودطبیعتاً برخی از معلمان وارد ویژگی‌های شخصیتی مانند استرس و وسواس‌های خاص هستند که می‌تواند در موقعیت‌هایی که سر و صدا زیاد است و یا دانش‌آموزان قانون‌های خاصی را زیرپا می‌گذارند، ناخواسته به دلیل تجربه این ویژگی‌های شخصیتی، معلم احساس کند که روی اوضاع کنترلی ندارد و لذا برخورد و رفتار ناگهانی و یا تکانش‌گرایانه‌ای نشان ‌دهد که ممکن است توسط دانش‌آموزان شناخته شود و آنها شروع کنند از طریق آن، فضای کلاس را تحریک کنند و یاد بگیرند شخصی که از آنها بزرگتر است و این واکنش را نشان می‌دهد، احتمالاً واکنشی است که می‌توان از آن نتیجه مثبت گرفت و او هم در موقعیت مشابه همین کار را انجام دهد یا این نوع واکنش باعث شود در دانش‌آموزان اضطراب مدرسه و یا دلزدگی تحصیلی شکل بگیرد و دانش‌آموز رغبت حضور در کلاس را نداشته باشد.