دکتر مهدی فیضی، اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد، در گفتگویی اختصاصی با رقیه دین محمدی خبرنگار پایگاه خبری اسرار آنلاین، بر لزوم بهرهگیری بیشتر از مکانیزمهای طراحی بازار (Market Design) در سیاستگذاری اقتصادی ایران تأکید کرد.
او معتقد است این رویکرد میتواند مسائل تخصیص منابع در بازارهایی که به طور طبیعی شکل نمیگیرند را به شکلی کارآمد و منصفانه حل کند.
فیضی توضیح داد: طراحی بازار زمانی مطرح میشود که بازار به طور خودجوش تشکیل نشود، در حالی که عرضه و تقاضای بالقوهای وجود دارد. این وضعیت معمولاً وقتی پیش میآید که قیمت وجود ندارد یا نمیتواند وجود داشته باشد، یا کشف قیمت به دلیل خاص بودن کالا یا کمبود زمان ممکن نیست.
وی مکانیزمهای طراحی بازار را به دو دسته اصلی تقسیم کرد: حراج (Auction): برای کالاهای خاص که کشف قیمت در بازار عادی دشوار است و جورسازی (Matching): برای بازارهایی که قیمت اساساً نمیتواند نقش تخصیصدهنده داشته باشد، مانند تخصیص اعضای بدن یا صندلیهای آموزشی.
به گفته فیضی، در ایران کاربرد این مکانیزمها محدود بوده است. موفقترین نمونه، بازار برق در سمت تولیدکنندگان است که سالها پیش راهاندازی شد و عملکرد خوبی داشته است.
وی پیشنهاد کرد: در ساعات پیک مصرف، به جای قطع سیستماتیک برق صنایع، از حراج استفاده شود تا صنایع بر اساس قیمت پیشنهادی خود برق دریافت کنند. این مکانیزم میتواند سیگنال قیمتی مناسبی برای مصرفکنندگان نیز فراهم کند.
فیضی در مورد حاملهای انرژی مانند بنزین و گازوئیل هشدار داد که اعمال حراج در سمت مصرفکننده به دلیل تعداد زیاد و ناهمگنی مصرفکنندگان چالشبرانگیز و احتمالاً غیرعملی است. اما در مواردی مانند تخصیص ارز، میتوان نرخ ارز را از طریق حراج کشف کرد تا رانت کاهش یابد و تخصیص بهتر انجام شود.
وی همچنین به املاک تملیکی (کالاهای رسوبی در گمرک) اشاره کرد و گفت: برگزاری حراج میتواند این املاک را سریعتر و با قیمت بهتر واگذار کند. در سناریوی ایدهآل، اگر واردات بنزین آزاد شود و جایگاهها خصوصی باشند، حراج بین تأمینکنندگان و جایگاهها ممکن خواهد بود.
یکی از پیشنهادهای کلیدی فیضی، استفاده از مکانیزمهای مدرسهگزینی (School Choice) برای تخصیص صندلیهای محدود مدارس و دانشگاههای دولتی است.
وی تأکید کرد: در کشورهای دیگر، این مکانیزمها به عدالت آموزشی کمک کرده و شانس بیشتری به طبقات کمدرآمد میدهد. در ایران، جایی که طبقات محروم اغلب از دسترسی به آموزش باکیفیت محروم میمانند، این رویکرد میتواند تخصیص را منصفانهتر کند.
دکتر فیضی در پایان هشدار داد: نباید از تجربیات موفق جهانی غافل شد و مکانیزمهای جدید را بدون پشتوانه تجربی پیاده کرد، زیرا ریسک شکست بالا است.
وی افزود: طراحی بازار در ذات خود متکی به بازار آزاد است و نه لزوماً مداخله دولتی، بنابراین باید با دقت و بر اساس شواهد جهانی پیش رفت.
ثبت دیدگاه