الهه جعفرزاده: جهان ، جهانی است که کودکان در آن دیگر تنها «مصرفکننده» فناوری نیستند، بلکه خود به «تولیدکننده»، «تأثیرگذار» و «کالا» در بازار دیجیتال تبدیل شدهاند. تلفن همراه، دوربین و پلتفرمهای اشتراکگذاری محتوا، مرز سنتی میان فضای خصوصی و عمومی را در زندگی کودکان در هم شکستهاند. تصویری ساده از تولد یک نوزاد یا حضور او در کلاس درس، در کسری از ثانیه به محتوایی جهانی بدل میشود؛ بیآنکه کودک هیچگونه رضایت آگاهانهای داده باشد. «هفته ملی کودک» فرصتی است تا با قانونگذاری، آموزش والدین و معلمان و مسئولیتپذیری پلتفرمها، فضای مجازی را به بستری برای شکوفایی کودکان تبدیل کنیم.
در همین خصوص، دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، مهمترین تهدیدهایی که در فضای دیجیتال برای کودکان وجود دارد را اینگونه برمیشمارد: «در فضای دیجیتال، نقض حریم خصوصی، آزار آنلاین، بهرهکشی جنسی، اعتیاد دیجیتال و دسترسی به محتوای نامناسب عواملی هستند که سلامت کودک را در ابعاد گوناگون تهدید میکنند. ایران باید «قانون حمایت از کودکان در فضای مجازی» را تصویب کند که پردازش دادههای کودکان بدون رضایت والدین را ممنوع کند، مسئولیت کیفری برای ناقضان تعیین کند، پلتفرمها را به طراحی محیط ایمن ملزم کند و نظام حذف سریع محتوای مضر را ایجاد کند. الگوبرداری از کشورهایی مثل فرانسه و بریتانیا، با توجه به ارزشهای فرهنگی ایران، مفید است.»
ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک از حریم خصوصی کودکان، از جمله در فضای دیجیتال، حمایت میکند. تفسیر شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک (۲۰۲۱) دولتها را موظف به حفاظت از دادهها و تصاویر کودکان، الزام پلتفرمها به رعایت اصول «حداقل دادهبرداری» و «رضایت آگاهانه»، آموزش سواد دیجیتال به کودکان و والدین و پیشگیری از بهرهکشی، تبلیغات هدفمند و خشونت آنلاین کرده است. کنوانسیون بوداپست و پروتکلهای حقوق کودک نیز انتشار محتوای مضر یا استثمار و بهرهکشی از کودکان در فضای آنلاین را ممنوع میکنند.
وضعیت اجرای این استانداردها در ایران چگونه است؟
ایران بهعنوان عضو کنوانسیون حقوق کودک متعهد به این استانداردهاست، اما قانون خاص برای حمایت از دادههای دیجیتال کودکان نداریم. قانون جرایم رایانهای (۱۳۸۸) بهطور کلی از حریم خصوصی حمایت میکند، اما برای کودکان ناکافی است. نبود نظارت مستقل بر پلتفرمها و کمبود دستورالعمل برای والدین و مدارس، اجرای این تعهدات را دشوار کرده است.
چه خلأهایی در این زمینه داریم؟
در ایران خلأهایی جدی وجود دارد که عبارتند از: عدم وجود قانون حمایت از دادههای شخصی کودکان، نبود نظام رضایت والدین برای ثبت و پردازش اطلاعات کودکان در پلتفرمها، فقدان مرجع مستقل نظارت بر محتوای کودک و دادههای او و نبود دستورالعمل مشخص برای مدارس، والدین و رسانهها درباره انتشار تصاویر کودکان. از این رو، نیاز به تصویب یک «قانون جامع حمایت از کودکان در فضای مجازی» بهشدت احساس میشود.
پدیده «کودک بلاگری» از مهمترین موضوعات عصر جدید است. ضمن توضیح و تعریف، بفرمایید چرا این پدیده از نظر حقوقی نگرانکننده است؟
در این الگو، والدین یا مدیران محتوا از تصویر و صدای کودک برای جذب دنبالکننده، تبلیغات و درآمدزایی استفاده میکنند. از منظر حقوق بینالملل، این پدیده میتواند مصداق بهرهکشی اقتصادی از کودک طبق ماده ۳۲ کنوانسیون حقوق کودک باشد که دولتها را موظف میکند کودکان را از هر نوع استثمار اقتصادی که به رشد جسمی، ذهنی یا اخلاقی آنها لطمه میزند، حمایت کنند. همچنین ممکن است با ماده ۱۹ (حمایت در برابر خشونت و سوءرفتار) و ماده ۳۶ (ممنوعیت بهرهکشی در هر شکل) نیز تعارض پیدا کند.
با این تفاسیر، کودکبلاگری میتواند نوعی بهرهکشی دیجیتال باشد؟
بله، کودک بلاگری بدون چارچوب قانونی روشن، مصداقی از بهرهکشی مدرن است؛ بهرهکشیای که در آن، کودک به «ابزار سرمایهگذاری دیجیتال» بدل میشود.
در حقوق داخلی ایران چیزی تحت عنوان «بهرهکشی دیجیتال» تعریف شده است؟
خیر، در قوانین ایران، اصطلاح «بهرهکشی دیجیتال» هنوز تعریف نشده، اما میتوان آن را ذیل «سوءاستفاده از اطفال و نوجوانان» (ماده ۹ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان ۱۳۹۹) تفسیر کرد، زیرا این ماده هرگونه بهرهگیری از کودک برای منافع مالی یا تبلیغاتی را جرمانگاری میکند.
۱۸ مهر ۱۴۰۴ - ۱۹:۲۰
حقوق کودکان در عصر اینترنت؛
یک حقوقدان میگوید: «کودکان به دلیل رشد نارس عقلانی و هیجانی اهلیت حقوقی برای رضایت آگاهانه ندارند. در ایران، کودکان زیر ۱۸ سال طبق قواعد حقوقی اهلیت قانونی ندارند و مسئولیت با والدین است. اما رضایت والدین هم نباید به زیان کودک باشد. کودک نه ابزار محتوا است و نه دارایی والدین؛ او صاحب حق بر کرامت و آیندهای آزاد است.»
ثبت دیدگاه