خاورمیانه در حیرت سوریه جدید/نگرانی سعودی و ابوظبی از زمین‌خواری اسرائیل و آرزوهای نئوعثمانی ترکیه؛تازه جعبه پاندورا باز شده است!

به گزارش اسرار، ناتالی تریچ و امر حمزوی در اندیشکده کارنگی با عنوان سوریه چطور خاورمیانه را حیرت‌زده کرد؟ نوشته‌اند: در روز هشت دسامبر ۲۰۲۴، شبه‌نظامیان مسلح، حکومت خانواده اسد را سرنگون کردند و به جنگ داخلی که نزدیک به چهارده سال در سوریه طول کشیده بود، پایان دادند. در ماه مارس ۲۰۱۱، اعتراضات طرفداران دموکراسی در شهر درعا آغاز شد. حکومت بشار اسد از روش‌های خشونت‌آمیز برای سرکوب نارضایتی استفاده کرد؛ استراتژی که در نهایت منجر به تشدید درگیری‌ها شد و درگیری‌های مسلحانه در سرتاسر کشور را گسترش داد. با تکه‌تکه شدن سوریه به چندین منطقه، مجموعه‌ای از شبه‌نظامیان و گروه‌های شورشی ظهور کردند.
هیأت تحریر الشام که یکی از گروه‌های شبه‌نظامی شورشی که قبلاً به گروه‌های تروریستی القاعده و داعش وابسته و به ایدئولوژی سلفی-جهادی پایبند بود، رهبری کمپین موفق دو هفته‌ای برای سرنگونی اسد را بر عهده داشت. شادی مردم در سوریه و آرامشی که در جریان است، در حال حاضر در دیگر کشورها مورد تردید قرار دارد. در سرزمین سوریه که متشکل از قومیت‌ها و مذهب گوناگون است، تنش‌ها امری رایج محسوب می‌شود. همین‌حالا گزارش‌هایی از درگیری‌های پراکنده بین جنگجویان هیات تحریرالشام و وفاداران به اسد در چندین مکان منتشر شده است. از سوی دیگر، حمله نظامی نیروهای اسرائیلی در جنوب و نیروهای ترکیه‌ای در شمال، سطح بی‌ثباتی و تهدیدات سرزمینی را در هفته‌های اول پس از سقوط اسد افزایش داد.
بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی نسبت به احتمال وقوع خشونت یا بی‌ثباتی در دمشق ابراز نگرانی می‌کنند و می‌گویند که در چنین شرایطی ممکن است شاهد یک درگیری خشونت‌آمیز دیگر باشیم. با وجود یک ساختار امنیتی پیچیده که بارها شکست خورده است، خاورمیانه نگران آینده «سوریه جدید» است، نگرانی‌ای که ناشی از عدم توافق بر سر مسیر درست پیش روست. عربستان سعودی و امارات متحده عربی، هرچند مدت‌هاست که با قیام‌های مردمی و تغییر رژیم در سوریه مخالف بوده‌اند، اما درحال‌حاضر رویکرد خود را در سوریه تغییر داده و به همراه قطر، رهبری جدید و واقعیت‌های قدرت در سوریه را می‌پذیرند.
صحنه داخلی سوریه
پاسخ به این پرسش که چه کسانی صحنه سیاسی داخلی سوریه را تشکیل می‌دهند، باید روشن شود. قدرت اصلی در چشم‌انداز منطقه‌ای و جهانی قبل و بعد از سقوط دولت اسد، هیأت تحریر الشام بوده است که به رهبری احمد الشرع، که قبلاً به عنوان ابو محمد الجولانی شناخته می‌شد، فعالیت می‌کند. در سال ۲۰۱۶، هیات تحریرالشام ارتباط خود را با القاعده و داعش قطع و تمرکز خود را به مبارزه علیه اسد معطوف کرد.
پس از تحکیم قدرت در شمال سوریه در سال ۲۰۱۷، نیروهای هیات تحریرالشام، کمتر از قبل مانند شورشیان چریکی عمل کردند و بیشتر مانند یک نیروی پلیس، عملیات‌هایی علیه داعش و دیگر گروه‌های تروریستی انجام دادند. با این حال، گزارش‌ها حاکی از سوابق نقض حقوق بشر به دست هیات تحریرالشام در ادلب، به‌ویژه در مورد شکنجه در زندان‌های تحت کنترل این گروه وجود دارد. پس از اینکه روسیه و ترکیه در سال ۲۰۲۰ برای پایان دادن به درگیری‌ها میان گروه‌هایی که هرکدام حمایت می‌کردند آتش‌بس امضا کردند، هیات تحریرالشام توانست از آرامش نسبی بهره‌برداری کرده و ساختارهای قوی‌تری برای منطقه تحت کنترل خود در ادلب ایجاد کند.
از سال ۲۰۲۴، منطقه تحت کنترل هیات تحریرالشام به رهبری محمد البشیر؛ به عنوان نخست‌وزیر اداره می‌شود. نقش این گروه به شکل گسترده‌ای در حال تغییر است. علاوه بر تحریرالشام ، چندین گروه شبه‌نظامی دیگر هم در تلاش نهایی برای برکناری اسد شرکت داشتند.
مهم‌ترین شبه‌نظامی‌ها در این تلاش شامل نیروهای دموکراتیک سوریه، ارتش ملی سوریه و شبه‌نظامیان دروزی بودند.
نیروهای دموکراتیک یک گروه کردی است که توسط ایالات متحده در مبارزه علیه داعش حمایت می‌شود. آن‌ها یکی از گروه‌ها در مجموعه شبه‌نظامیان کردی هستند که به منظور برکناری اسد، نهایتاً در طول حمله با هم همکاری کردند.
ارتش ملی سوریه یک گروه مخالف مسلح است که توسط ترکیه حمایت می‌شود و به نمایندگی از دولت موقت سوریه که در طول جنگ داخلی توسط گروه‌های مخالف تشکیل شده بود، فعالیت می‌کند. ارتش ملی سوریه، شامل شبه‌نظامیان اندکی می‌شود که با ترکیه ارتباط نزدیکی دارند و به خاطر سوءاستفاده‌هایی که علیه جمعیت بومی کرد در سوریه مرتکب شده‌اند، مشهورند.
شبه‌نظامیان دروزی به تازگی ظهور کرده‌اند و تحت نام اتاق عملیات جنوبی فعالیت می‌کنند. آن‌ها با هماهنگی سایر شبه‌نظامیان، حمله‌ای را در اوایل دسامبر در درعا آغاز کردند.
بد نیست بدانید داعش که به کمپین نظامی برای سرنگونی اسد کمک نکرد و از زمان از دست دادن سرزمین‌هایی که در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ در عراق و سوریه در سایه فعالیت کرده است، پس از خروج اسد از دمشق فعال‌تر شده است.
با وجود گروه‌های مختلف در مناطق گوناگون، اداره سوریه کنونی نسبتاً دشوار است. هیات تحریرالشام به تدریج از یک گروه شبه‌نظامی مبارز به یک نهاد حکومتی تبدیل شده است. برای مثال، زمانی که این گروه حلب را تصرف کرد، فوراً شروع به ارائه خدمات دولتی کرده و حتی حقوق معوق کارکنان دولتی را پرداخت. نهادهای دولتی در حلب سریعاً با رهبری جدید همکاری کردند و کارمندان را به کار بازگرداندند که این روند در سرتاسر کشور گسترش داشته است.
در دمشق، فرودگاه اوایل ژانویه ۲۰۲۵ دوباره بازگشایی شد و خبرگزاری دولتی شروع به تولید برنامه‌های تلویزیونی کرد که نشان‌دهنده از سرگیری خدمات دولتی عادی داشت. الشرع اعلام کرد که همه گروه‌های مسلح مخالف که شامل شبه‌نظامیان کردی و دروزی می‌شود، منحل خواهند شد و جنگجویان تحت نظارت وزارت دفاع قرار خواهند گرفت. اما خارج از شهرهای مهم سوریه، وضعیت متفاوت است زیرا بازیگران محلی برای برقرار کردن نظم در میدان؛ اهمیت دارند. گروه‌های نظامی با رهبران محلی گفت‌وگو می‌کنند تا دو طرف هماهنگی لازم را برای توسعه اشکال جدید حکمرانی و ادامه نهادهای دولتی را ایجاد کنند.