آداب و رسوم و فرهنگ مردم خوزستان در ایام محرم

مهسا مکوندی : استان خوزستان به واسطه داشتن قومیت‌های مختلف و فرهنگ‌های متنوع، به گونه‌های متفاوتی عزاداری می‌کنند، محافل روضه، نوحه‌خوانی و مقتل‌خوانی ویژه هر روز از مراسمی است که در خانه، مساجد و حسینیه‌ها در همه شهرهای استان برگزار می‌شود، اما سیاه‌پوش شدن دیوارها و حضور زن و مرد و پیر و جوان که به همراه یکدیگر در تکایا و روضه‌ها شرکت می‌کنند از آدابی است که در همه استان جاری است.

سنج و دمام و سینه زنی در اهواز

سنج و دمام را معمولا در آغاز عزا برگزار می کنند. این برنامه با فاصله کمی از محل سینه زنی با صدای شیپوری بلند آغاز می شود و تا محل برگزاری عزا ادامه می یابد و در این مسیر خیل عظیمی از سوگواران را با خود همراه می کند. سپس در حسینه و یا مسجد و یا تکیه مورد نظر با حضور نوحه خوان مراسم سینه زنی دایره وار آغاز می شود و تا پاسی از شب ادامه دارد. نوحه خوان در مرکز دایره های تشکیل شده سینه زنان قرار دارد و سینه زنان حول او می چرخند و سینه می زنند که دارای ریتم های مختلفی است که به این نوع سینه زنی”چلاب” می گویند. معمولا این مراسم در مناطق عرب نشین خوزستان انجام می شود.

در این ایام خانه‌هایی که روضه دارند با نصب یک پرچم سیاه یا سبز در بالای خانه خود و باز گذاشتن در منزل، برای دعوت از عزاداران اعلام آمادگی می‌کنند، در خیابان‌ها نیز با برپایی خیمه‌های رنگی و سیاه یاد عاشورا را گرامی می‌دارند.

تعزیه خوانی در شوش

تعزیه در جای‌جای ایران و خوزستان برگزار می‌شود. اما در شهر شوش خوزستان بزرگترین تعزیه برگزار می‌شود. این تعزیه یکی از بزرگترین تعزیه و شبیه‌خوانی در کشور است؛ در این آئین، واقعه کربلا به صورت تعزیه و شبیه‌خوانی با شرکت صدها بازیگر و استفاده از صدها اسب و شتر اجرا می‌شود. این آئین از صبح روز عاشورا آغاز و به مدت بیش از هفت ساعت تا ظهر عاشورا ادامه دارد؛ تعزیه خوانان در این تعزیه در قالب اشعار فارسی و عربی به بیان وقایع روز عاشورا می‌پردازند.

نخل مُقوم (مقام) حسین شوشتر

در ماه محرم و ایام عاشورا در هر شهر و روستـایی از ایران، بزرگداشت واقعه ی كربلا با آداب و رسـوم خاصی برگزار می شود. نخل و نخل گردانی و مراسم مرتبط با آن نیز از این نوع است. آیین نخل گردانی از گذشته در بسیاری ازشهرهای ایران رواج داشته است.دراستان خوزستان همچون دیگر نقاط ایران ازگذشته نخل گردانی مرسوم بوده است.
نخل ها در واقع نمادی از عزا و به عنوان نمادی از تابوت شهدای كربلا شناخته شده كه ریشه ای كهن درسنتها دارد.
در شهرستان شوشتر نیز نخلی كهن به نام نخل مقوم حسین وجود دارد كه در روز تاسوعا و عاشورا توسط دوستداران و عاشقان امام حسین (ع) از محل نگهداری آن كه در محلی به نام قدمگاه مقام حسین در منطقه ی مُوگِهی شوشتر نگهداری می شود خارج كرده و به محلی كه مراسم روضه خوانی و تعزیه برپاست می برند.
این نخل كه بنابر گفته های محلی چند صد سال قدمت دارد بارها مرمت شده و بسیار سنگین است و تعداد زیادی آن را حمل می كنند. نخل مُقوم حسین از چوب درخت سدر ساخته شده و بسیار سنگین است، و حمل كنندگان نخل را به اصطلاح نخـل كش می نامند.
به هنگام انتقال نخل چند نفر با دردست داشتن چهارپایه هایی چوبین به دنبال حمل كنندگان نخل(نخل كش ها) به راه می افتند تا هركجا كه حمل كنندگان خسته شدند، نخل را روی چهارپایه و بر روی زمین قرار دهند.
در روزهای اول محرم مردم با همكاری و همیاری یكدیگر به تزیین نخل پرداخته و مقدمات مراسم را آماده می كنند.
در سالهای گذشته برای تزیینات نخل،علاوه بر آراستن به پارچه های سیاه، نقوش وقایع و اتفاقات عاشورا را بر روی آن كشیده و نصب می كردند، و در نوع جدیدتری نقاشی تمثال امام حسین(ع) و غیره بر روی شیشه نیز جایگزین كرده اند.
هرساله درصبح روز تاسوعا نخل را از مُقوم حسین بیرون آورده و پس از نصب برخی قسمت های نخل كه قابل جدا شدن است، آن را به سوی آرامگاه «براء ابن مالك» (از صحابه پیامبر اسلام (ص) كه بعدها در جنگ شوشتر به شهادت رسید و همانجا دفن شد) حمل می كنند.
همچنین آیین سه روزه شوشتر مراسمی است که دو روز بعد از روز عاشورا برگزار می‌شود، در این مراسم که فقط در شوشتر برگزار می‎شود اجساد شهدا که دو روز روز زمین باقی مانده‌اند به صورت نمادین دفن می‌شوند، تعدای از بازیگران و شبی‌خوانان لباس‌هایی با نقش‌های متفاوت بر تن می‌کنند و با معرفی شهدا با نوحه‌خوانی اجساد را از زمین بلند کرده و به شکل نمادین در قبرهاییکه از قبل آماده شده، به خاک می‌سپارند.

آیین سینه زنی سه سنگ در بهبهان

آئین عزاداری سینه زنی سه‌سنگ به صورت سه ضرب است که بخشی از آن ایستاده و بخشی دیگر نشسته برگزار می‌شود؛ ضرب‌آهنگ خاص این نوع عزاداری سبب تمایز آن از دیگر آئین‌ها شده است. این سبک خاص را سینه زنان به صورت نیمه نشسته و حالتی که روی دو زانو قرار می‌گیرند یا یک زانو به شکل شکسته و زانوی دیگر به حالت کشیده‌تر، سپس با دو دست سه ضربه با فاصله زمانی اندک به سینه کوبیده می‌شود. سه سنگ به عنوان نماد خاص عزاداری مردم بهبهان محسوب می‌شود که به دو صورت نشسته و ایستاده آن را اجرا می‌کنند. سینه زنی سه سنگ در آذر سال ۹۱ در فهرست آثار ملی ناملموس کشور به ثبت رسید.

پس از دوران حكومت صفویه ، شیعیان در عهد افشاریه و زندیه آیین عزاداری امام حسین(ع) را با شور و حرارت گذشته و البته با اندك دگرگونی به تناسب زمان ادامه دادند.
دسته گردانی ، نوحه سرایی، سینه زنی، زنجیرزنی و تعزیه در این زمان رونق و رواج بیشتری پیدا كرد و به ویژه شبیه خوانی كه پس از صفویه در ایران متداول شده بود، درعصر قاجار و به ویژه زمان حكومت ناصرالدّین شاه مورد توجه قرار گرفت.
همچنین در عصر قاجار مقاتل زیادی تالیف شد و مرثیه سرایی رونق فراوانی گرفت.
از گذشته های دور تاكنون دربهبهان سینه زنی به سبك های گوناگونی در مراسم عاشورا برگزار می شده است.
سینه زنی سه ضرب یا سه سنگ، از سبك های معمول سینه زنی ازگذشته تاكنون دربهبهان به شمار می آمده است.
سه سنگ به عنوان نماد خاص عزاداری مردم بهبهان محسوب می شود. سینه زنان سه سنگ به دو صورت نشسته و ایستاده آن را اجرا می كنند.
در تعریف سنگ از زبان بهبهانی ها اینگونه به نظر می رسد كه آن را «ضربه» می دانند و چون سه ضربه ی پیاپی با ریتم خاص و با فاصله ی بسیار اندك به سینه زده می شود، آن را «سه سنگ» می گویند.
پس از این ضربه ها مكث كوتاهی صورت گرفته و مجدد سه ضربه ی دیگر زده می شود. سه سنگ معمولا در بخش آخر آیین عزاداری اجرا می شود.
برگزاری آیین سه سنگ در محلات كاروانسرا، امام زاده شاه فضل(ع)، پهلوانان، گودچهك، محل پَر و … در بهبهان ازگذشته های دور تاكنون مرسوم بوده است.

تعزیه بزرگ شوش

مراسم تعزیه در شهر شوش استان خوزستان نیز از بزرگ‌ترین تعزیه‌های میدانی کشور است که حدود 115 سال قدمت دارد و ثبت ملی شده است.

این شبیه خوانی در میدان قدیمی شهر حر و در روستای”سید محمد تفاخ” در زمینی به مساحت حدودا دو هکتار برپا می شود. این مراسم به صورت شبیه خوانی حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در ظهر تاسوعا از ساعت دو ظهر تا شش عصر و شبیه خوانی شهادت امام حسین(ع) و یارانش در صبح عاشورا از ساعت شش صبح آغاز می شود و تا ساعت سه ظهر ادامه دارد.

مردم چند شب جلوتر از روز عاشورا خود را به محل برگزاری مراسم می رساندند تا جایی برای دیدن این مراسم پیدا کنند و تا صبح روز عاشورا منتظر می ماندند.

اهالی روستای”سید محمد تفاخ” و شهر حر خانه های خود را برای زوار حسینی آماده می کنند؛ حس مشارکت اجتماعی و تعاون برای باشکوه تر برگزار شدن این مراسم را در رفتار همه اهالی می توان دید.

تعزیه خوانی شوش بزرگترین مراسم تعزیه خوانی میدانی کشور است که با 800 بازیگر و 72 مجلس، واقعه عاشورا را به تصویر می کشد. تمام متون این تعزیه به زبان فارسی است و حدودا به مدت 10 ساعت در روز عاشورا اجرا می شود.